DE WEG NAAR NYAI LORO KIDUL

EN ROUTE

sch7dl
SEMANGAT TUNGGAL TENGGARA
The One & Only Spirit Out Of The South-East
’t Éne Bewustzijn Uit Zuid-Oosten
olie op linnen ~ 80-100 ~
© Roy James Döhne 1997 ©

Het beroep als make-up artiest/hair stylist brengt je in de onvoorstelbare wereld van mode, schoonheid, modellen, covers, en daarmee macht, sex, geld, klanten, reizen, innerlijk-uiterlijk en andere daaraan zijdelings verbonden zaken. Het is mijn start geweest lang gelee die een terugreis naar Indonesië en Papua Nieuw Guinea, waar ik ben opgegroeid, teweeg bracht. De onbezorgdheid van een koloniaal kind in een paradijselijke omgeving heeft meegewerkt te kiezen voor het vrije beroep van make-up artiest/hair stlylist om onafhankelijk rond te dwalen in de modewereld van Nederland en de hele wereld. Het modellenbureau Corine’s Agency van Corine Rottschaeffer, Amsterdam, was ongeveer 20 jaar lang mijn basis om deze job uit te oefenen. Het was op een van de reizen voor Harper’s Bazaar naar Azië waardoor ik de geur, kleur en deur terug vond naar mijn geboorteland Indonesië. Allereerst samen met mijn ouders, daarna ben ik naar verschillende uithoeken van de Indonesische eilanden gereisd. In 1992 maakte ik met een goede vriend de reis naar Java om ware cultuur en geschiedenis te proeven. Dat werd een ommekeer in het leven van Roy James Döhne.

corinerottscha
Met Conine Rottschaefer in Corine’s Agency, Amsterdam

 Die reis naar Java bracht ons langs de Zuidkust van Java, waar wij begonnen in Pelabuhan Ratu/Koninginnehaven, West-Java. Daarvóór had ik het boek van de beroemde Javaanse schrijver Pramoedya Ananta Toer gelezen, wiens moeder een “nyai” is. Mijn tante had mij over deze “nyai” verteld … en mij erop geattendeerd dat in het Samudra Beach Hotel van Pelabuhan Ratu een koningin vereerd wordt die ooit een “nyai”‘ was in haar leven op Java. In dat hotel is een kamer aanwezig, een “betoverde” kamer, die speciaal ingericht is voor de koningin. Veel wist ik er niet van net als mijn medereiziger. Wij wisten dat wij géén groen in onze kleding mochten hebben. Dat is de lievelingskleur van de koningin en uit respect draag je die kleur dus niet. Al op de 1e avond zag ik een dwerg mannetje lopen, van wie ik “wist” dat hij de oppasser was van die bewuste kamer. Ik vroeg netjes aan de chef gerant van het restaurant over de kamer en de oppasser van de kamer. Voordat wij wisten wat er gebeurde mochten wij op bezoek in deze kamer zo rond 18.30 uur. We werden afgehaald door Pak Acil, de “juru kunci” of sleutelbewaarder van Kamer 308 op de 3e verdieping. Een donkere hotelkamer doordrenkt van de geuren wierook, Sedep Malam bloemen, parfum en geurkaarsen. En er stond een boudoir. Met spulletjes die door bezoekers waren geschonken; parfum, lippenstift, een spiegel, een borstel, poeder, mascara … grappig, wat leuk! Dát zijn mijn werk attributen voor mijn beroep als make-up artiest/hair stylist. Ik vroeg aan Pak Acil waarom mensen dit soort dingen gaven en laconiek antwoordde hij, dat de koningin heel mooi is en gesteld op dingen die daarmee te maken hebben. “Ach ja!”, dacht ik nog, “Dat doe ik ook!”. Dáár ben ik mijn tocht begonnen in het Rijk van Nyai Loro Kidul. Hoewel ik direct de namen Ratu Kidul en Nyi Rara Kidoel doorkreeg.
roompkacil1Met Pak Acil in Kamer 308 van Samudra Beach Hotel
Pelabuhan Ratu, West-Java

Na ons bezoek in de “betoverde” Kamer 308 zaten we bij het zwembad voor het hotel met de zo juist onder gezonken zon. Misschien door de betovering van de ondergaande zon, of onze verbazing over een dergelijke kamer in dit hotel, dat ergens in “the middle of nowhere” ligt, in een land met een regerende koningin. Dat land staat bekend als de grootste Islam natie ter wereld. Wij zaten als verdoofd en betoverd over de Indische Oceaan te staren. Ik weet nog, dat ik toen het plan oppakte om “en route” te gaan …
… op zoektocht naar allerlei over deze koningin wiens schoonheid wordt beschreven, gedanst, verteld, gemythologiseerd, geschilderd, maar ook gevreesd, verguisd en verhelleniseerd.

murtiyawiesa
Met G. K. Dra. R. A. Koes Murtiyah en ibu Wies

Een hele rij van mensen worden belangrijk in mijn enorm eenzame zoektocht naar Nyai Loro Kidul. Gaandeweg volgt de ene verbazing na de andere. Tot op de dag van vandaag is de zoektocht nog gaande, waarvan een paar hier worden vernoemd. Corine Rottschaefer en de modellen waar ik mee werk, zijn mijn allereerste toehoorders en getuigen in deze zoektocht. Een goed begin in de wereld van uiterlijke schoonheden. Elke plek waar ik iets kan vinden over de geschiedenis van Indonesië zoek ik op. Zoals de KITLV (Koninklijk Instituut voor Talen-, Land- en Volkenkunde), het Tropenmuseum, de IWI (Indisch Wetenschappelijk Instituut), het Nusantara Museum, Hortus Botanicus Leiden, Moesson e.a. Ik ben Javaans gaan studeren op de Universiteit, Leiden o.l.v. Ignatius Supriyanto. Om heel kort te zijn verwijs ik naar de heilige hofdans Bedhaya Ketawang, de Sarang Burung (eetbare vogelnestjes), de Wijaya Kesuma (hofbloem voor de Kraton/Paleis), Kayu Pèlèt (gevlamd hout), Labuhan (ceremoniële offeringen). De plaatsen Pelabuhan Ratu,  Karang Hawu, Pangandaran met Karang Nini, Parangtritis, Parang Kesuma, Gua Langsé, Ngliyep, Pulau Sempu, Banuwangi en plekken op Bali en Lombok heb ik in mijn reizen aangedaan. Voordat ik het besef, ben ik reeds diep in de overleveringen, mythen, legenden en geschiedenis van Nyai Loro Kidul gedoken.

sunana
Met Frans Erkelens, ibu GRAy Wies Sugiarsi en haar broer GRAy A. Sugiarsi, Susuhunan Paku Buwono, de dochter van ibu Wies en vriendinnen.

De Spirit-vorstin, zoals men haar noemt op Java in de berichten, blijkt een soort Al-Godin, een naam die ik zelf bedenk. Ik ontmoet Gusti Kangjeng R. A. Koes Murtiyah, prinses van de Solonese Kraton. Het is merkwaardig, dat al mijn vragen, vol respect en interesse, worden beantwoord. Ik schrijf ze allemaal op. Ibu Koes Murtiyah vertelt intieme belevingen met de Ratu Kidul op het strand van Parang Kesuma. In 1994 leer ik Frans Erkelens kennen, hij is kunstschilder en beroemd van de 7 Meta-Realisten groep. Op een hoogst aparte wijze komen wij in kontakt met elkaar. Ibu Wies leer ik bij hem thuis kennen, gerelateerd aan de Susuhunan/Koning van Solo/Surakarta. Ik heb gelogeerd in het 5-sterren Kusuma Sahid Prince Solo Hotel waar ibu Wies is geboren in de Mawar Suite. Ook zij vertelt veel over de Ratu Kidul. Door haar leer ik de Susuhunan Paku Buwono XII kennen. Een adembenemend moment als hij vertelt dat Ratu Kidul aanwezig is.

claravnbrakela
Met Clara Van Brakel-Papenhyzen in Bedhaya kleding

 Het moment dat ik de Bedhaya Ketawang “ontdek” raak ik in vervoering als ik de muziek hoor. Dat gebeurt op de BBC op een onverwacht moment. Ik kom in connectie met Clara Brakel-Papenhuyzen die verschillende boeken heeft geschreven zoals The Bedhaya Court Dances of Central Java (ISBN 90-04-092494-5). Zij is tevens dans lerares en zal een Bedhaya opvoeren in het Leids Museum Volkenkunde. Ik ben een ademloos toeschouwer. Later wordt ik door ibu Koes Murtiyah uitgenodigd in de Kraton Hadiningrat, Surakarta, op een Selasa Kliwon te komen als ik op Java ben bij pak Soejadi (die mij veel vertelt over de namen in het Javaans). Dan wordt in de Kraton de Bedhaya Ketawang, de dans voor Ratu Kidul, geoefend in vol ornaat. Overweldigend ben ik getuige in de bijna lege Pendopo, waaar de dans wordt opgevoerd. De meeslepende gamelanmuziek naar het Zuiden gericht werkt hypnotiserend. Ik waag het niet om de marmeren vloer van de Pendopo te betreden, hoewel men mij gebaart dichterbij te komen. Er is veel geschreven over deze rituele hofdans voor Ratu Kidul.

elsbogaertsa
Met Els Bogaerts

De scriptie “Van sunans, sultans en sultanes” krijg ik in handen van Els Bogaerts. Het script gaat over Ratu Kidul in de Panitik Sultan Agungan, vertaald door Els. Hoogst interessant en mega grotesk hoe de koning zich liet neerzetten in zijn vertelling met de Ratu. Ratu Kidul voldoet aan elke verwachting van een heuse godin en haar imago kan vele navorsers fantastisch vergelijk materiaal schenken in studie en onderzoek over de wereld van de Godin. Els is door dit script wereldwijd bekend.

elainedebra
Met Elaine De Beer, Frans Erkelens en zijn neef Edwin Giltay op de Pasar Malam Besar

De allereerste keer dat ik iets lees over Nyai Loro Kidul in een publiek blad is in de Moesson. Elaine De Beer, Sundanees van geboorte, beschrijft in haar eigen woorden hoe zij Nyai Loro Kidul beleeft met haar man die een groen shirt droeg. De plek Karang Hawu bezoek ik veel later. Elaine legt mij veel uit over de Javaanse mystiek. Bepaalde gebruiken en culturele tradities van o.a. 6 april, Pelabuhan Ratu, worden heel duidelijk en begrijpelijk. Zij vertaalt later mijn titels van mijn schilderijen in het Javaans.

andrea
Met André, vriend van Inten Bayan/René Adeboi

Het meest frappante in mijn zoektocht wat mij overkomt is de datum 16 juni 1992. Ik ben op zoek naar het boekje “De Legende Van Njai Loro Kidoel”, volgens de Soedanese overlevering in dichtvorm naverteld, door Inten Bayan aka René Adeboi. Na heel wat informeren en navraag vindt een vriend dit boek op zojuist genoemde datum op de Pasar Malam Besar, Den Haag. Via via kom ik in aanraking met een goede vriend van René Adeboi die vertelt dat René Adeboi overleden is op 16 juni 1992. Het boekje in dichtvorm is mijn basis over Nyai Loro Kidul en heeft mij doen besluiten de legende van Nyai Loro Kidul lévend te houden. Niet religieus, niet als een afgod, maar als een onvoorstelbaar mooi verhaal dat gaandeweg (en route) net zo diep gaat als hoog, voor zover je zelf wilt. Zoals een terugkomst van de Ratu Adil (Vorstin Der Gerechtigheid) De Moesson is opgehouden om de boekjes te distribueren en slechts via bepaalde bronnen is het boekje nog te koop. De laatste boekjes die ik kreeg heb ik uitgedeeld op Java aan bepaalde personen, toen André met ons meereisde naar Jakarta …

hillydjohania
Met Hilly Djohani voor lezing op de Universiteit, Leiden

suwagnhillya
Met Pak Sudewo Suwondo, Hilly Djohani en Agnes Kristiani

Mijn onderzoek en studie vergt veel tijd. Als even de toestroom over Nyai Loro Kidul stagneert ben ik aan het schilderen, doe ik lezingen, onderhoudt mijn website, mijn Zuidenwindblog, of filosofeer hoe het mogelijk is dat een Javaans phenomeen is blijven bestaan in het gedachtengoed van Java en omstreken. Natuurlijk is het zg. Javanisme zo roemrucht geworden door de mengvorm van animisme, hindoeïsme, boeddhisme, Islam, christendom en andere soms sprookjesachtige symbolieken;  als het mooi of interessant is gewoon vermengen met bestaande cerita/vertellingen. Werkende als make-up artiest en kunstschilder doe ik net zo gemakkelijk mee met dit soort van denken. Als Hilly Djohani mij vraagt voor een dia lezing op de Universiteit, Leiden, aarzel ik geen seconde. In het perspectief van de Komodo varaan die zij behandelt, volg ik daarna  omdat Ratu Kidul door Javanen veelal met of op een draak/Naga wordt uitgebeeld. De Chinese Quan Yin past mooi in dit onderwerp en ik heb die avond genoten. Ergens begin 1994, nadat ik mijn jongste broertje kwijt raak door zijn plotse sterven en mijn vader het leven laat, raak ik behoorlijk van streek. De Javaanse sport Satria Nusantara helpt mij te stabiliseren, minder hoofdpijnstress, en veel meditatieve uurtjes om rust te vinden. Pak Sudewo Suwondo, goed en gerespecteerd Islamiet van West-Java, helpt mij die vreemde sport uit te leggen. Niks magie, mystiek of mysterie. “Je moet het zélf doen!” is zijn motto. Ik doe deze sport nog steeds en het helpt. Tommy, de neef van Pak Suwondo, bezoek ik in Bogor. Hij laat mij Ratu Kidul voelen, legt mij veel uit, praat in mooie taal en met lieve woorden. Dat doet ook Agnes Kristiani van Bogor, West-Java. Wij zijn diepe dalen door gegaan waar schoonheid grenst aan magie. Agnes is net zo verbaasd als ik in 1992 was en met deze reis begon …

Straks mag ik samen met Tamara Patricks, begenadigd kunstenares en kunstschilder, een workshop doe op de Tong Tong Fair in het Bengkel Theater. Mijn zoektocht zal zeker genoemd worden.

DANK U

* Inten Bayan – “De Legende Van Njai Loro Kidoel”, volgens de Soedanese overlevering in dichtvorm naverteld
* Els Bogaerts – Van sunans, sultans en Sultanes; Ratu Kidul in de Panitik Sultan Agungan – MA Thesis, Rijskuniversiteit Leiden, Holland
* Clara Van Brakel-Papenhyzen – The Bedhaya Court Dances of Central Java (ISBN 90-04-092494-5)

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s