* * *S*Y*M*B*O*L*E*N* * *

* * *S*Y*M*B*O*L*E*N* * *

Symbool
Een symbool is een teken, of beter die be-teken-is, die geen natuurlijke relatie kent tussen de representatie van het teken en de betekenis die daarmee tot uitdrukking wordt gebracht. Welk karakter wij ook proberen te herkennen in een “teken”, deze zal nooit haar eigenlijke oorsprong prijsgeven, omdat die gewoonweg niét bestaat. Elke vertaling van een teken toont een hoeveelheid aan begrippen die allemaal aanspraak proberen te maken op de betekenis zelf. Dat kan een beeldmerk zijn, een gebaar, een ritueel, een symbolisch aanduiding. Het Latijnse cymbalyn/symbôlum/symbolus, het Griekse symbõlon van syn-bãllein en zelfs het Franse cymbale openen het kiertje naar ´n oorsprong, namelijk in de woorden herkenningsteken, parool, samenwerpen.-brengen/-vallen, kenteken, zinnebeeld, voorstelling, zinnelijk teken van begrip, gevolgtrekking. De muzikale cymbaal daarentegen is een klankbekken van 2 koperen of bronzen schijven. Het moment dat deze tegen elkaar worden geslagen zal het knallend geluid het accent en de betekenis van het muziekstuk brengen/openen/sluiten. Grappig dat de Bahasa Indonesia vertalingen directer lijken, zoals sumbangan (bijstand/ondersteuning/bijdrage), tanda (symbool/signaal/voorteken), kenangan (bekrachtiging/goedkeuring/toestemming).

Drie maal M
Onze verre oosterburen zijn wereldberoemd door hun tekens en symbolen. Wij kennen de meest populaire en wel de Mudra (handgebaar tekens), de Mantra (klank/geluid gebaar tekens) en de Mandala (cirkel gebaar tekens). Vandaag geldt het meest merkwaardige de “kennis” van deze tekens en gebaren (uiteraard door alle onderzoek en studie er over), die elke keer verwijst naar een “vrouwelijk-gericht aspect”. Die innerlijk-gericht is en naar buiten wordt getoond. Hier is absoluut niets mystieks of magisch aan, het duidt gewoonweg dat de vrouw duidelijk eerder door had hoe de wereld in elkaar zat! Haar aangeboren aanleg voor intuïtie, inlevingsvermogen, fantasie etc. moet daar aan bijgedragen hebben in deze voorouderlijke tijden. En wel zo opmerkelijk dat de medische én wetenschappelijke uitleg synchroon volgden en bijvoorbeeld de rechter-hersenhelft als vrouwelijk, non-verbaal aanduidt (intuitie, gevoelens, creativiteit) en de linker-hersenhelft als mannelijk, verbaal (logica, analytisch vermogen, lineair denken). Het wordt ongelooflijker wanneer we nu, vandaag, weten dat grofweg de linkerhersenhelft het rechterdeel van het lichaam aanstuurt en omgekeerd. Symbolisch en “toevallig”, daar het hart zich aan de linkerkant van ons lichaam bevindt en verbonden wordt met elk gevoelsmatige gewaarwording. Aangestuurd door de rechter-hersenhelft. die dat doorgeeft, klopt dat als een bus. Goed, maar het hart moet wel kloppen!

Inten Bayan
Dit is een inleiding voor de volgende schilderijen die min of meer vanwege allerlei symbolen rondom de Javaanse Ratu Kidul zijn gemaakt. Ik had vroeger geheel niets met symbolen of enige uitleg daaraan, vooral omdat in een Indisch thuis alles vanzelfsprekend is. En moeders, tantes, oma’s etc. altijd wel een eigen verhaal vertelden voor hun tekens en symbolen. Toen ik echter in 1992 16 Juni begon met intense studie en onderzoek over de Javaanse Zuidzee Vorstin raakte ik in een molen van symbolen en tekens. Het is dezelfde datum dat Inten Bayan (Rene Adeboi) overleed. Hij is degeen die in mijn optie het mooiste verhaal opschreef in dichtvorm over Ratu Kidul. Het was toen nog het énige boekje dat bestond in Nederland en heet “De legende van Njai Loro Kidoel” volgens Soendanese overlevering. Voordat ik maar iets snapte van deze ontwikkeling was ik zó ver dat ik ook niet echt meer terug wilde. In de wereld van geesten en demonen wordt beweerd, dat wanneer de deur reeds op een kier geopend is naar “andere” onzichtbare werelden deze niet meer dicht zal gaan. Ik kan dat beamen !!! En neem je mee naar de symbolen rond enkele van mijn schilderwerken.

sch32* imitatie* Basuki Abdullah Nyi Roro Kidul
Nyi Roro Kidul Godin Van Het Zuiden
olieverf op hout
40-50 cm
©Roy James Döhne 2007©

Basoeki Abdullah
Zie hier een schilderij dat de meest beroemde uitbeelding is van de Koningin Der Zuidzee. Het is van Basoeki Abdullah (27-01-1915 – 05-11-1993), de mega kunstschilder van Java die in Nederland studeerde. Het is een zeer indrukwekkend schilderij, in het bezit van Soekarno, de eerste president van Indonesië. De vertelling gaat dat Basoeki deze voorstelling heeft gemaakt, omdat hij samen met de Vorstin in zijn nabijheid vertoefde op het strand bij Parangtritis, Midden-Java, en hij op het strand van Pelabuhan Ratu, West-Java, de Vorstin opnieuw “ontmoette”. Hij wist niet zo goed wat te doen om aan de kost te komen en schilderde de mysterieuze aanwezigheid en schoonheid van de Vorstin in 1955.

Mudra
Er werd mij ooit gevraagd deze Basoeki Abdullah voorstelling na te maken, maar daar was ik niet aan toe. Zomaar een kopie te maken weigerde ik aanvankelijk. Maar na een verblijf in China, eerste land ter wereld in het kopiëren van elk denkbaar product, besloot ik het toch te doen. Op mijn eigen speciale manier! Dus is het schilderij van Basoeki eerstens geheel aan een onderzoek onderworpen. Ondanks het schilderij vaak als te sexistisch is bestempeld, heb ik dat nooit als zo ervaren. Dat deze verleidelijk en uitdagend toont, doet het symbool van een hemelschone “godin” slechts eer aan. Verder zitten er allerlei symbolen in verwerkt die bij de Javaanse Koningin horen. De elementen van water, aarde, lucht, vuur en zelfs ether zijn erin verwerkt. De roemruchte ketting (terug te vinden bij de Amazones) schittert prachtig met roomwitte parels, een typisch vrouwelijk oer-symbool. Het losse haar, dat vaak als gevaarlijk wordt beschouwd (een typisch religieus ergernis trekje). En ineens herkende ik een absoluut oorspronkelijk symbool. Namelijk het gebaar dat hier wordt gemaakt met de rechterhand en de zogenaamde Vitarka Mudra is, waar wijsvinger en duim een ovale, perfecte cirkel maken. Het zijn de vrouwelijke godheden die deze Mudra maken en pas véél later is Boeddha daar beroemd mee geworden. De Boeddha beelden hiervan zijn dan ook pas in latere eeuwen vervaardigd lang na zijn dood. Daarvóór werden alle andere vingers gebruikt om een cirkel aan te duiden, zodat er geen perfecte cirkel was vanwege andere vingers ertussen. Daarom heet de Vitarka Mudra het symbool van Eeuwigheid en Perfectie, wereldberoemd van Quan Yin en ook later van de Godin Tara en Saraswati. Vooral de rechterhand die dit gebaar maakt toont “leiden, bescherming” aan en tegelijkertijd het “bij-een/elkaar brengen”. Dat de Vorstin hier heur haar beroert is geen toeval. Hét symbool van verderf, verleiding en sexuele intimidatie! Een heimelijk symbool in bijna álle legenden en mythen. Met enthousiasme, passie en toewijding heb ik dit schilderij tot stand gebracht …

sch8NYAHI SANGKA SAMODRÅ HIJAU
Nyai Dari Samudra Hijau
The Mysterious Virgin and Patrones Of The Depth Of The Oceans
Maagd Uit De Groene Oceaan
oil on linen – 100-80
© Roy James Döhne 1998 ©

Groen Wit Rood
Ongeveer drie jaren na mijn eerste schilderij is er een soort besef van een ommekeer opgetreden en begin ik mijn achtste schilderij. De beroemde Meta-Realist kunstschilder Frans Erkelens drijft mij tot wanhoop toe, om de Koningin van de Zuidzee in de meest oorspronkelijke tinten te schilderen. Ik heb net gelezen dat bij Probolinggo, Oost-Java, een schilderij over Ratu Kidul in een restaurant hangt, waar zij een schip bescherming biedt met haar hand. Dat vind ik wonderbaarlijk, vooral daar de kern van de meeste verhalen over Nyai Loro Kidul toch over een soort monsterfiguur gaat die mannen met vooral een groene zwembroek de diepte in trekt. Dus begin ik een onderwerp te schetsen van een gelaat met los haar, dat de golven zal moeten worden. Een hand beschermt een mannelijke surfer! Nog volop werkende in de fashion business als make-up artiests/haarstylist ontwerp ik een soort driehoek met een fashy catwalk figuur in de lucht boven de beschermende hand uit de zee. Verbonden met de surfer en het gelaat met de losse haren. Eenmaal begonnen met de verwerking van de olieverf in de kleuren rood, wit en groen ( !!! ) lukt de harenmassa helemaal niet! Nat haar is vreselijk moeilijk te schilderen voor een aspirant kunstschilder en besluit ik gaandeweg de haren te verwerken in de golven. Dát werkt super, en het wordt een immens grote golf met een piepklein surfertje. Het modische engelwezen laat ik verdwijnen in de achtergrond. In slechts de basis kleuren groen, rood en wit!

Symbolen?
Laat ik daarmee voorzichtig blijven. De kleuren rood en wit (merah-putih van de Indonesische vlag) zijn reeds opgedoken in de meest vroege vertellingen van legenden en mythen. Een West-Javaanse oer-legende van een ongekende oudheid gaat over de Sundanese Rijstgodin Nyi Pohaci/Pwah Aci. In de “Ngaseuk” Ceremonie wordt deze nog altijd herdacht en is het teken van het begin van beplanten, beschouwd als een huwelijk tussen de Rijstgodin Nyi Pohaci met de Aarde. De latere Dewi Sri is een flauwe echo van de werkelijke mythe, hoewel het oorspronkelijk symbool is bewaard. Lees méé >>>

Nyai Pohaci Sanghyang Asri
De Naga Slang Anantaboga (ja, dezelfde van het Samudra Manthana ritueel of Karnen van de Oceaan, Bali) krijgt een aanvaring met Garuda, terwijl hij drie Ei-Juwelen naar de Oppergod wil brengen. In de confrontatie verliest hij twee eieren en kan slechts één ei aanbieden. Dat wordt wel geaccepteerd en de Oppergod wil dat het ene Ei Juweel wordt uitgebroed door Anantaboga. Een lief babymeisje komt tevoorschijn en wordt opgevoed door de Oppergod en zijn vrouw. Zij verwordt tot de hemelschone kroonprinses Nyai Pohaci Sanghyang Asri, geliefd én begeerd door iederen. Óók door haar pleegvader de Oppergod! Iedereen wordt bezorgd en de Goden nemen het meisje weg, vergiftigen haar en begraven haar ver weg van het Goddelijke Koninkrijk. Door haar onschuld en goddelijkheid laat zij echter allerlei planten na aan de mensheid die welig beginnen te groeien uit haar lichaam. Van uit haar hoofd komt de kokosnoot, uit haar neus, lippen en oren groeien allerlei kruiden en groentes, uit heur haar komen gras en verschillende bloeiende planten tevoorschijn, en groeien allerlei fruitplanten uit haar borsten. Uit haar armen en handen groeien teak en andere diverse bomen. Van haar genitaliën groeit er Kawung, aren of suikerpalm, uit haar dijen komen verschillende soorten bamboe, van haar benen komen allerlei knolplanten. En uit haar buik komt er dé Padi tevoorschijn die in deze overlevering als oorsprong geldt.

Merah Putih Rood Wit
Echter in meerdere versies wordt over de rijst verteld dat uit haar rechteroog witte rijst komt, en uit haar linkeroog rode rijst! Die in een mystieke achtergrond blijven en behoren tot de geheime kennis. In vele antieke overleveringen duiden deze kleuren op de witte sperma (semen) en het rode menstruatie bloed (darah merah). Het overblijfsel van de kleuren rood-wit komt in de hele Javaanse geschiedenis terug zoals in de tiende eeuw. Prabu Erlangga/Airlangga van het Medang Koninkrijk is uitgebeeld in die tijd op een Garuda, die rood-wit van kleur is. Zijn macht reikte tot Bali, waar de Calon Arang legende toen opdook. De beroemde Oost-Javaanse Koning Hayam Wuruk (1334 -1389) liet zijn Keraton rood-wit bouwen met rode baksteen en wit pleisterwerk op de vloer. Dit is een bekend gegeven uit de bijzondere Shradda strand ceremoniën van de koning. Ook het beroemde Majapahit Koninkrijk gebruikte de kleuren rood-wit in de dertiende eeuw, op een vlag die bestond uit negen rode en negen witte strepen. Over symbolen gesproken! Vele inwoners van de Archipel zien rood en wit als heilige kleuren. Het zijn ook de kleuren van suikerpalm (rood) en die van rijst (wit). Suiker en rijst zijn de belangrijkste ingrediënten van de Indonesische keuken. Het embleem van de Garuda heeft uiteraard de harten van de mensen in heel Indonesië gestolen. Een alternatieve symboliek stelt dat rood staat voor moed, het menselijk lichaam en bloed en het fysieke leven, en wit voor puurheid, reinheid, de geest, het spirituele leven en de vrijheid.

Engel Izra’il & Groen
Het groen? Dat beslaat een heel hoofdstuk, dus laat ik het bij de vernoeming van het script “Drie Javaansche Goeroe’s” van G. W. J. Drewes, hoogleraar Islam. Deze handelt over een intiem gesprek van de engel Izra’il met Allah over de Groene Zee Gods. Een meesterlijke vertelling vanuit het Sufisme. Toen ik een jonge bevriende Javaan hier over vroeg hoe dat zat moest hij heel diep nadenken. Idul Fitri/Eid al-Fitr namelijk is een belangrijke feestdag voor de moslims over de hele wereld. Deze valt op de eerst dag van de maand Shawwal, ná de maand Ramadan die de islamitische heilige vastenmaand is. Op deze eerste Eid dag is daar de waarneming van de Nieuwe Maan. Dan mag er beslist niet gevast worden en is de vastenmaand dus voorbij. Afgesloten met het Suikerfeest gevierd op de Eid al-Fitr, in Indonesië Idul Fitri. Nu is “idul” gerelateerd met “ngidul” (“ngalor ngidul” = “menuju ke selatan/kidul“) en betekent niets minder dan “richting naar het zuiden“. De toevallige woordspeling en het accent van het “zuiden” is géén toeval! De Groene Zee Gods wordt vaker aangeduid als de “oeverloze zee”, magisch en mystiek. Niet de zee die wij kennen als een oceaan, maar de zee die cosmisch, spiritueel, ijl en onbevattelijk is. De kleur “groen” hoort bij de “groene zee” die de engel Izra’il betreedt onder bevel van Allah en daar het “groen juweel” vindt, de “groene edelsteen” met de “groene vogel” en daar weer in het “groene licht”. Groen is overigens óók dé kleur van Ratu Kidul! Mijn jonge Javaanse vriend kon enkel knipperen met zijn ogen over al deze toevalligheden, Hij had er nooit over nagedacht en vond dat ik wel erg veel “weet”. Waarop mijn verontschuldigend antwoord slechts een verbazing was, omdat de Ratu Kidul toch een zuiver en specifiek Javaans phenomeen is. Nergens komt er een goddelijk, en ook nog vrouwelijk wezen voor dat zuiver met het zuiden te maken heeft. Zeegodinnen zijn er legio! Mooie, gevaarlijke, verleidelijke supervrouwelijke wezens, soms zelfs als zeemeerminnen of zeeslangen. De oceaan is een als vrouwelijk beschouwd element. Slechts door studie en onderzoek ben ik deze reis begonnen. Een boel vraagtekens hoe het toch mogelijk is dat juist Java al deze symbolen, tekens, aanwijzingen etc. heeft bewaard in de harten, in overleveringen en vooral in de mondeling doorgegeven cerita’s (verhalen).

Groen
Groen is voor kunstschilders een nogal gevaarlijke kleur die behoorlijk slecht kan uitpakken. De primaire kleuren zijn geel/yellow, cyaan (soort blauw, waaruit het latere indigo is geraakt vooral op Java beroemd) en magenta/rozerood. Groen hoort hier niet bij dus (als het blauw met geel vermengd) en wordt ook niet als zodanig herkend in de regenboog, hoewel deze precies in het midden staat. Toch wordt de kleur groen genoemd in het Hindoese geloof als de kleur van ether, het vijfde element, en alles besmet, ofwel de kleur van de schepping heet. Grappig feit is dat de kleur groen samen met rood elkaar opheffen en onzichtbaar worden. Een groene creme kan rode onregelmatigheden of puistjes in het gelaat wegwerken tot onzichtbaar (Estee Lauder heeft er volop mee geëxperimenteerd). In de operatiezaal zijn nog vaak de schorten en lakens groen, zodat bloed niet zo opvalt.
Wat verder samen met dit schilderij synchroon verloopt, is dat de surfer zich letterlijk manifesteert in de zoon van mijn nichtje. Hij maakt met vrienden een windsurf tocht vanuit Noord Portugal richting het zuiden over de Atlantische Oceaan. Hij komt daarbij in een enorme neerwaartse kolk terecht en roept in paniek de Godin der Zuidzee uit mijn vertellingen aan in gesachten. Hij raakt uit de levensbedreigende zeekolk …
En ander symbool van dit achtste schilderij is de vorm van het gelaat die hier een 9, negen, laat zien. De 9 zit dan al er aan te komen in mijn negende schilderij, gaande over de sacrale Bedhaya Ketawang hofdans in de Kraton van Surakarta, uitgevoerd door negen prinsessen. Precies op de grens van deze twee kunstwerken overlijdt mijn moeder in 1999, een diep intens gebeuren, dat vele spirituele deuren opent.

Groene Flits
Er is een phenomeen dat bekend is geworden als de “Groene Flits/Straal“. Al vernoemd in oudtijden maar sinds een tiental jaren officieel erkend als een term voor een zeldzaam, optisch phenomeen waar heel kort een groen licht zichtbaar wordt met opkomende of ondergaande zon. Het moment dat de zon opkomt, of ondergaat, schiet er een groene straal omhoog vanaf het zonsondergang punt. Of een groen licht dat zichtbaar wordt bij zonsopkomst. Het is dus geen mythe meer maar een wetenschappelijk, gemeten verschijnsel. Waarvan symbolisch verteld wordt, dat het een ziel uit de dood is die terugkeert naar deze wereld. Zelf heb ik deze Groente Flits gezien in Puerto Vallarta, Mexico.

sch16origTIRAKAT NENG PANTAI SELATAN
Sacred Journey To Southern Beach
De Geests Godins Over De Wateren
olie-op-linnen 60 – 40
Roy James Döhne 2002

De Koets
Een bekend gegeven tijdens het koloniale bewind van Nederland in Indonesië, toen Nederlands-Indië, is dat de koets daar in gebruik raakte door de Engelsen en Nederlanders. De edelen, of hoogstgeplaatste koningen, maakten wel al gebruik van een draagstoel. Bekend zijn de twee gouden koetsen “Njahi Djimat” en de “Kjahi Garudajaksa” van de Jogyakarta sultans (rond 1850). Kunstschilders hebben Ratu Kidul uitgebeeld in een koets vanaf deze tijd. Daarvóór werden afbeeldingen geschilderd op een draak of slang. Hoewel het respect als ook angst de kunstenaars in vroege tijden geen vrouwspersoon waagden te schilderen samen met een draak of slang. Er zijn schilderijen waar een draak of slang te zien zijn die een gouden kroontje op hun hoofd hebben. Dat is om aan te duiden dat het de Ratu Kidul zelf betreft. Een vorstin die een horde paarden ment (zonder koets) komt eveneens voor. Vaak zijn het twee paarden, waarvan één zwart en één wit is. Uiteraard de voorstelling van Goed en Kwaad. Het zwarte paard is hier niet zo goed te zien, doch in werkelijkheid is het een duidelijk contour.

Van Java
Dit schilderij is eveneens in een opwelling geschetst en opgezet met olieverf. Het witte en zwarte paard is een bekend gegeven dus dat wilde ik erbij. Mijn fantasie ging enorm aan de haal, toen ik het schilderij bekeek bij de eerste tentoonstelling. Symbolisch beschouwd reist de Koningin in een karos, getrokken door een wit en zwart paard, van links naar rechts. De figuur lijkt één met het rijtuigje, hoewel op de knieën. Ik vroeg me af waarom ik dit tafereel geschilderd heb. Elk jaar een reis naar Java en Bali met het doel overal mijn studie en onderzoek voort te zetten. De mensen, aanvankelijk op afstand omtrent de Zuidzee Koningin, worden direct enorm toeschietelijk en open bij mijn diepgaande vragen in interviews. De meesten vinden het grappig dat een “Indo buitenlander” een dergelijke belangstelling toont voor Ratu Kidul (ik heb het over rond het Millennium). En blijkt dat op 20 januari, 1993, het Grand Bali Beach Hotel door een enorme dramatische brand is getroffen. Deze legden twee vleugels van tien etages hoog volledig in as. Echter is in de vleugel die naar het zuiden wijst, één kamer geheel in tact gebleven. Deze kamer 327 is beschermd door water. Ongelooflijk, doch de priesters, pedanda’s en orang sakti vertellen dat de Javaanse Ratu Kidul haar krachten van het water heeft doen gelden, daar het dezelfde kamer is waar de de eerste Indonesische President Soekarno altijd logeert. Op 3 oktober 1993 is het hotel heropend met de naam Inna Grand Bali Beach Hotel met o.a. Koningin Juliana en Prins Bernhard als gasten.

Naar Bali
Een Javaanse, bevriende vrouw vertelt mij dat het schilderij een symbolische voorstelling is van Ratu Kidul, die reist van Java naar Bali over de Indische Oceaan. Dat doet zij, omdat de Balinese bevolking het Hindoe geloof aanhangt met Brahma, Vishnu en Shiva. Zij maakt geen onderscheid tussen religies en draagt Bali een warm hart toe vanwege haar vereniging met Soekarno die een Balinese moeder heeft. Dat zij knielend deze reis aanvaardt duidt op respect naar de mannelijke goden van een eeuwenoude mythe. Deze gaat over de Koningin uit het Zuiden die op Bali strandt met haar schip dat verhardt en verzandt in het Uluwatu, het deel van zuid Bali. Zij reist verder langs rivieren en beken en houdt halt bij het nu bekende Danu Meer, de plek gewijd aan Ida Bethari Dewi Ulun Danu, de primordinale godin van de wateren, die bij het ontstaan van dit meer aanwezig was. Zij wordt geassocieerd met de “heilige koe” uit de hindoese Veda mythen en beschouwd als een der oudsten (zeker terug voerend naar de 16e eeuw BC) en bijzonder hoog geacht. Nu nóg treffender, omdat ik sinds een korte tijd het Soma in de Balinese religie, de Agama Tirta van het “heilige levenswater” onderzoek (lees elders in mijn Zuidenwindblog). Incluis het ritueel Samudra Manthana (Karnen van de Kosmische Oceaan) in mijn studieboeken. Állemaal te maken met de symbolen en symbolieken rond Ratu Kidul van Java, en ook Bali !!!

Bronnen:
* Drie Javaansche Goeroe’s – Gerardus Willebrordus Drewes Leiden 1925
* W.A. Terwogt, Het Land van Jan Pieterszoon Coen. Geschiedenis der Nederlanders in Oost-Indie, aan het Nederlandsche Volk verhaald, 1889, P. Geerts – Hoorn
* Bas Veth, Het Leven in Nederlandsch-Indie, 1900, P.N. Kampen en Zoon – Amsterdam
* Bayan, Inten aka Adeboi, Rene. Njai Loro Kidoel. Moesson, The Hague 1967
* Jordaan, Roy E. Tara and Nyai Lara Kidul – Asian Folklore Studies, Volume 56, 1997
* Jansz, P. Ant. Practisch Javaansch-Nederlandsch Woordenboek, N.V. Boekhandel en Drukkerij v/h G.C.T. Van Dorp & Co. Semarang, Soerabaja, Bandoeng, ‘s-Gravenhage 1906
* Meijboom-Italiaander, Jos. Javaansche sagen mythen en leenden, Zutphen – W.J. Theime & Ci – 1924, ISBN 900391270X
* Robson, Stuart. The Kraton, KITLV Press 2003, Leiden Nederland, ISBN 9067181315
* Ras, J.J. Babad Tanah Jawi FORIS Publications, Dordrecht-Holland/Providence U.S.A. KITLV 1987 – ISBN 9067652180

Websites
https://nl.wikipedia.org/wiki/Ratu_Kidul
https://nl.wikipedia.org/wiki/Nyai_Loro_Kidul
https://www.tripadvisor.nl/LocationPhotoDirectLink-g297700-d306836-i163892748-Inna_Grand_Bali_Beach_Hotel-Sanur_Denpasar_Bali.html
https://zuidenwindblog.wordpress.com/2018/01/07/tirta-amrta-soma/

*** *** *** *** *** *** *** *** ***

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s